มีคำถามหนึ่งที่ ผู้ประกอบการยุคใหม่ ควรถามตัวเองให้บ่อยขึ้น นั่นคือ "หากค่าใช้จ่ายบานปลายจนไม่คุ้มค่า" ที่จะงอกเงยกลับคืนมาสู่องค์กร เราจะยอมเสียเวลาและทรัพยากรไปเพื่ออะไร?
ประโยคนี้อาจดูเหมือนเข้าใจได้ง่ายในทางทฤษฎี ทว่าในโลกการทำงานจริงการตัดสินใจกลับซับซ้อนและยากลำบาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อองค์กรของคุณเกิดความผูกพัน กับทำเลที่ตั้ง สัญญากรรมสิทธิ์ระยะยาว หรือ สิ่งที่เรียกว่า "ความสัมพันธ์เชิงอำนาจ" ที่เรามักจะรู้สึกไปเองว่าไม่สามารถเปลี่ยนแปลงหรือแตะต้องได้
แต่ตัวจริงเรื่องการบริหารต้นทุนที่มีประสิทธิภาพ อย่างสายการบินไรอันแอร์ ได้สร้างปรากฏการณ์เพื่อพิสูจน์ให้ผู้ประกอบการทั่วโลกเห็นว่า ไม่มีคู่ค้ารายใหญ่หรือสนามบินแห่งใดในโลก ที่จะ "ใหญ่โตเกินไป" จนทำให้โครงสร้างธุรกิจที่มีการบริหารต้นทุนอย่างเด็ดขาด ต้องยอมจำนนและแบกรับภาระต้นทุนที่ไม่สมเหตุสมผล
จากการรายงานความเคลื่อนไหวล่าสุดในปัจจุบัน ทาง Ryanair ได้สร้างความประหลาดใจให้กับเหล่านักวิเคราะห์ด้วยการประกาศ มีแผนการที่จะยุติการดำเนินงานและการประจำการของฝูงบิน ปริมาณรวม 7 ลำที่ท่าอากาศยานเบอร์ลินแบรนเดนบวร์ก โดยจะเริ่มมีผลบังคับใช้ในช่วงไตรมาสสุดท้ายของปี ควบคู่ไปกับการหั่นสัดส่วนเที่ยวบินทั้งหมด ของเมืองเบอร์ลินลงเกือบ 50% สำหรับการจัดสรรตารางบินในฤดูกาลถัดไป
เรื่องราวนี้อาจฟังดูเหมือนข่าวในแวดวงอุตสาหกรรมธรรมดาๆ ที่เกิดขึ้นได้บ่อยครั้งในแวดวงธุรกิจการบิน แต่สำหรับผู้ที่เชี่ยวชาญด้านการวางแผนกลยุทธ์ธุรกิจ สิ่งนี้เปรียบเสมือนเสียงเตือนภัยครั้งสำคัญ ที่ไม่ได้พูดถึงเพียงแค่ตัวเลขเที่ยวบินที่หายไป หากแต่เป็นกระจกบานใหญ่ที่สะท้อนให้เห็นถึง ความเชื่อมโยงระหว่างนโยบายภาครัฐ โครงสร้างต้นทุน และ การตัดสินใจเชิงยุทธศาสตร์ขั้นเด็ดขาด ที่ ผู้ประกอบการยุคใหม่ทุกคนสมควรนำมาวิเคราะห์
เพื่อที่จะทำความเข้าใจในกลยุทธ์การถอยของไรอันแอร์อย่างลึกซึ้ง สิ่งสำคัญคือการตรวจสอบว่าศูนย์กลางการบินเบอร์ลินดำเนินนโยบายผิดพลาดอย่างไร เพราะจากสถิติพบว่าทางผู้บริหารสนามบินเลือกที่จะผลักภาระต้นทุนให้คู่ค้า โดยเฉพาะการยกระดับอัตราค่าธรรมเนียมการใช้สนามบินที่เพิ่มขึ้นถึง 50% และยังมีแผนการที่จะปรับเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องอีก 10% ในช่วงระหว่างปี 2027 ถึง 2029 ที่กำลังจะมาถึง
นอกจากปัจจัยภายในของสนามบินแล้ว มาตรการภาษีของรัฐบาลเยอรมนี ก็มีการปรับตัวสูงขึ้นมากกว่าเท่าตัวเมื่อเทียบกับปี 2019 โดยปัจจุบันมีการเรียกเก็บสูงถึง 15.50 ยูโรต่อผู้โดยสารหนึ่งคน ในส่วนของค่าธรรมเนียมการรักษาความปลอดภัยก็เตรียมปรับขึ้น ซึ่งเป็นการเพิ่มภาระต้นทุนคงที่ขึ้นเป็นสองเท่าตัว และที่ร้ายแรงที่สุดคือค่าธรรมเนียมการควบคุมการจราจรทางอากาศ ที่พุ่งสูงขึ้นจากเดิมถึงสามเท่าตัวเลยทีเดียว
ผลลัพธ์จากการดำเนินนโยบายขูดรีดทางภาษีเช่นนี้ ผลกระทบที่ตามมาจึงเป็นไปตามกฎเกณฑ์ของตลาด นั่นคือ ยอดรวมผู้ใช้บริการเดินทางผ่านศูนย์กลางเบอร์ลิน ดิ่งลงอย่างต่อเนื่องอย่างเห็นได้ชัด จากฐานผู้โดยสารเดิมที่เคยหนาแน่นในอดีต เหลือเพียงแค่ประมาณ 26 ล้านคนในปัจจุบัน คิดเป็นเปอร์เซ็นต์การสูญเสียส่วนแบ่งการตลาดที่สูงมาก แต่สิ่งที่น่าตกใจและสร้างความฉงนให้กับนักวิเคราะห์คือ แม้ว่าความต้องการซื้อจะหดตัวลงอย่างรุนแรงต่อหน้าต่อตา ทว่ากลุ่มผู้กุมอำนาจกลับยังคงดันทุรังที่จะ "ยึดมั่นในนโยบายเพิ่มค่าธรรมเนียมเพื่อรีดรายได้" แทนการปรับลดราคาเพื่อดึงดูดใจคู่ค้าให้กลับมาใช้งาน
ในทางทฤษฎีและการดำเนินธุรกิจทั่วไปนั้น มีกฎเหล็กที่เข้าใจง่ายเกี่ยวกับอุปสงค์และอุปทานว่า ราคาและปริมาณความต้องการมีความสัมพันธ์ในทิศทางผกผันกัน อธิบายให้เข้าใจง่ายคือ ยิ่งคุณตั้งราคาบริการไว้แพงเท่าไหร่ กลุ่มผู้บริโภคหรือลูกค้าก็ย่อมที่จะปรับลดพฤติกรรมการใช้งานลง
หากแต่ความตื้นเขินในการวางแผนของภาครัฐเยอรมนี มันสะท้อนถึงปัญหาที่ลึกซึ้งและน่ากลัวกว่านั้น แต่มันคือการขาดวิสัยทัศน์และการแยกแยะไม่ออกระหว่าง "อำนาจต่อรองที่ได้มาจากการเป็นเจ้าของพื้นที่" กับ "การรักษาฐานพันธมิตรเพื่อความมั่งคั่งที่ยั่งยืน"
ทางหน่วยงานภาครัฐอาจจะประเมินตนเองสูงเกินไปและคิดว่า เนื่องจากทำเลของตนเป็นจุดยุทธศาสตร์และเมืองหลวง เนื่องจากเป็นจุดเชื่อมโยงโครงสร้างพื้นฐานที่สำคัญของประเทศ ไปที่เว็บไซต์ ทว่าในสมรภูมิการค้ายุคใหม่ที่ความคล่องตัวคือหัวใจของการอยู่รอด ยักษ์ใหญ่อย่างไรอันแอร์มีความสามารถในการเคลื่อนย้ายเครื่องบิน ข้ามประเทศข้ามภูมิภาคได้ภายในระยะเวลาเพียงฤดูกาลเดียว ทำให้สิ่งที่เรียกว่าความได้เปรียบทางการค้าสูญสลายไปทันที
กรณีศึกษานี้ไม่ต่างอะไรจากเรื่องราวของ ผู้ให้เช่าอสังหาริมทรัพย์ในทำเลทอง ที่คอยแต่จะรีดไถและยกระดับค่าบริการรายเดือนอยู่ตลอดเวลา โดยไม่เคยเปิดใจรับฟังเสียงสะท้อนหรือความเดือดร้อนของผู้เช่า จนกระทั่งวันหนึ่งที่ผู้เช่ารายใหญ่ที่สร้างรายได้หลัก ตัดสินใจยุติสัญญาแล้วย้ายไปสร้างสถานประกอบการของตนเอง ในพื้นที่หรือทำเลทางเลือกใหม่ที่มีความคุ้มค่ามากกว่า สิ่งที่น่าเศร้าคือเมื่อเกิดความเสียหายขึ้นแล้ว
ในมุมมองของบุคคลภายนอกหรือผู้ที่ไม่เข้าใจกลยุทธ์ การเคลื่อนไหวในครั้งนี้คือความพ่ายแพ้ของ Ryanair ทว่าในสายตาของนักวิเคราะห์โมเดลธุรกิจชั้นนำ สิ่งนี้คือกรณีศึกษาที่สมบูรณ์แบบในเรื่องของ "การถอยอย่างมีกลยุทธ์ (Strategic Retreat)"
ระบบการทำงานของ Ryanair ถูกขับเคลื่อนด้วยเหตุและผล และพิจารณาจากตัวเลขบนหน้ากระดาษอย่างเป็นรูปธรรม หากแต่พวกเขามีซอฟต์แวร์และทีมงานที่คอยตรวจสอบค่าใช้จ่าย ต่อหัวผู้โดยสารในแต่ละเส้นทางอย่างละเอียดและแม่นยำ ดังนั้นทันทีที่ระบบประมวลผลระบุว่าน่านฟ้าเบอร์ลิน ไม่มีตัวเลขที่สามารถสร้างส่วนต่างกำไรที่ปลอดภัยได้อีกแล้ว ทางออกของพวกเขาจึงไม่ใช่การทนอยู่เพื่อรอคอยความเมตตาจากภาครัฐ หากแต่เป็นการตัดวงจรความเสี่ยงแล้วโยกย้ายสินทรัพย์ไปสู่พื้นที่ที่เปิดรับโอกาสมากกว่า
โดยพวกเขามีการตั้งเป้าหมายที่จะขยายการรองรับผู้โดยสารสูงถึง 216 ล้านคนในปี 2026 ซึ่งถือเป็นสถิติที่พุ่งทะยานขึ้นอย่างรุนแรงจากจำนวน 149 ล้านคนในปี 2019 ควบคู่ไปกับการเปิดอัตรากำลังพลเพิ่มเติมในพื้นที่อื่น เพื่อรองรับการขยายตัวของสถานีการบินที่มีประสิทธิภาพและคุ้มค่ากว่า นี่คือหลักฐานชิ้นสำคัญที่ตอกย้ำว่า ทรัพย์สินและบุคลากรไม่ได้ลดน้อยลงเลย หากแต่พวกมันแค่ย้ายที่อยู่เพื่อไปทำกำไรในทำเลที่มีความเหมาะสมมากกว่าเดิม
ในกรอบความคิดและวัฒนธรรมการทำงานของคนไทยทั่วไปนั้น เรามักจะให้คุณค่ากับคำว่า "ความอดทน" และการฝ่าฟันอุปสรรค หากแต่ในสมรภูมิการค้าที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วนั้น การฝืนทนอยู่ต่อในสภาพแวดล้อมที่ระบายผลประโยชน์ออกฝ่ายเดียว ไม่ใช่ความซื่อสัตย์สุจริตหากแต่เป็นการทำลายเสถียรภาพของบริษัท มากกว่าที่จะเป็นคุณสมบัติที่น่าชื่นชม
ดังที่ประธานเจ้าหน้าที่บริหารของ Ryanair คุณ Eddie Wilson ได้ระบุถึงเหตุผลเบื้องหลังการตัดสินใจครั้งนี้ว่าองค์กรจำเป็นต้องปกป้องตัวเอง ทันทีที่หน่วยงานผู้กุมอำนาจประกาศยกระดับราคาขึ้นไปอีก 10% นอกจากนี้เขายังได้วิพากษ์วิจารณ์แนวคิดทางภาษีของเยอรมนี และเปิดเผยข้อมูลว่าก่อนหน้านี้ Ryanair ก็ได้ทำการปิดฐานบิน ในเมืองใหญ่อย่างแฟรงก์เฟิร์ต ดุสเซลดอร์ฟ และสตุตการ์ตมาแล้วเช่นกัน ซึ่งรวมเป็นการสูญเสียกำลังรบฝูงบินรวมถึง 13 ลำออกจากเยอรมนี นี่คือข้อคิดที่ทรงพลังสำหรับผู้ประกอบการทุกคนว่า: การพยายามรักษาความสัมพันธ์กับหุ้นส่วนที่จ้องแต่จะเอารัดเอาเปรียบ ไม่ใช่การแสดงออกถึงความเป็นมืออาชีพหรือความซื่อสัตย์ แต่มันคือการเดินหน้าเข้าสู่ทางตันและทำลายอนาคตของพนักงานทุกคนในองค์กร
ประเด็นทางบัญชีที่เปี่ยมไปด้วยข้อคิดจากเหตุการณ์นี้คือ ค่าใช้จ่ายและต้นทุนต่างๆ ไม่ได้ปรับตัวพุ่งสูงขึ้นภายในชั่วข้ามคืน หากแต่พวกมันค่อยๆ สะสมและปรับเพิ่มขึ้นทีละเล็กทีละน้อย นโยบายเพิ่มภาษีขยับขึ้นหน่อย ค่าธรรมเนียมส่วนกลางปรับขึ้นอีกหน่วย ซึ่งหากเราพิจารณาแยกส่วนในแต่ละครั้งย่อมรู้สึกว่าเป็นตัวเลขที่ องค์กรยังพอที่จะบริหารจัดการและแบกรับไหวได้อยู่ ทว่าเมื่อเวลาผ่านไปแล้วลองนำทุกส่วนมารวมกันในภาพใหญ่ กลับพบว่าโครงสร้างต้นทุนรวมพุ่งทะยานสูงขึ้นกว่าเดิมหลายเท่าตัว
ในศาสตร์การบริหารจัดการธุรกิจยุคใหม่นั้น มีคำจำกัดความเรียกพฤติกรรมนี้อย่างน่าสนใจว่า "ภัยเงียบจากการกัดเซาะอัตรากำไรอย่างต่อเนื่อง" ซึ่งนับว่าเป็นภัยคุกคามที่มีความน่ากลัวและอันตรายยิ่งกว่า เหตุการณ์ร้ายแรงที่เข้ามาแบบกระทันหันและเห็นได้ชัดเจน เนื่องจากมันเป็นภัยเงียบที่ไม่เคยส่งสัญญาณเตือนภัยที่เด่นชัด ทำให้กลุ่มผู้บริหารมักจะหลงกลและเลือกที่จะแก้ไขปัญหา และแก้ผ้าเอาหน้ารอดไปตามสถานการณ์เฉพาะหน้าในแต่ละเดือน โดยที่ไม่มีโอกาสได้ตระหนักถึงความเสี่ยงสะสมในระยะยาวเลย
ด้วยเหตุนี้ ข้อคิดสำหรับผู้ดำเนินธุรกิจในปัจจุบันคือ ควรจัดสรรเวลาในทุกๆ 3 ถึง 6 เดือนในการทำ "การตรวจสอบและล้างบางต้นทุนแฝงอย่างละเอียด" อย่ามองและประเมินเพียงแค่ว่าตัวเลขบัญชีในเดือนนี้ มีผลกำไรหรือขาดทุนเป็นจำนวนเงินเท่าไหร่เท่านั้น แต่สิ่งที่คุณจำเป็นต้องตั้งคำถามและวิเคราะห์คือ "หากเปรียบเทียบสัดส่วนต้นทุนย้อนหลังแล้ว เรากำลังจ่ายเงินแพงขึ้นโดยไม่จำเป็นอยู่หรือไม่?"
ปัจจัยหลักที่ทำให้เครือธุรกิจของไรอันแอร์มีความได้เปรียบ Ryanair คือนโยบายการออกแบบสถาปัตยกรรมองค์กรให้มีความคล่องตัวสูงสุด ที่ถูกคิดค้นขึ้นมาเพื่อรองรับสภาวะวิกฤตและการโยกย้ายในเวลาอันสั้น สะท้อนได้จากกลยุทธ์การบริหารจัดการฝูงบินที่เลือกใช้เครื่องบิน เพียงโมเดลรุ่นเดียวกันทั้งหมดทั่วทั้งองค์กรนั่นคือ Boeing 737 ซึ่งการควบคุมความหลากหลายทางวิศวกรรมนี้ส่งผลให้ ทำให้ทั้งกัปตัน เจ้าหน้าที่เทคนิค และพนักงานต้อนรับบนเครื่อง สามารถเคลื่อนย้ายไปประจำการในฐานบินแห่งใหม่ทั่วโลก โดยไม่ต้องเผชิญหน้ากับขั้นตอนการรีสกิลหรือฝึกสอนงานที่ซับซ้อน โมเดลนี้จึงกลายเป็นต้นแบบของการสร้างความยืดหยุ่นเชิงปฏิบัติการ
ผลลัพธ์คือเมื่อเกิดเหตุการณ์พลิกผันและข้อขัดแย้งทางนโยบายขึ้น ฝ่ายจัดการจึงสามารถประกาศคำสั่งราชการและขับเคลื่อน ปรับเปลี่ยนแผนที่การบินและย้ายพนักงานออกได้ทันท่วงที โดยไม่จำเป็นต้องใช้วิธีปลดพนักงานหรือสร้างความขัดแย้งภายใน เพราะบุคลากรทุกคนจะได้รับทางเลือกในการโอนย้าย ไปทำหน้าที่ในศูนย์การบินสาขาอื่นที่มีสถิติผลกำไรที่ดีกว่า
หากหันกลับมามองบริษัทแบบดั้งเดิมที่มีโครงสร้างไร้ความยืดหยุ่น ที่งบประมาณและกระบวนการทำงานถูกยึดโยงอยู่กับ สำนักงานใหญ่ หรือระบบเทคโนโลยีสารสนเทศที่ไร้การพัฒนา ทำให้ทันทีที่เกิดสภาวะพลิกผันในแง่ของกฎหมายหรือพฤติกรรมลูกค้า องค์กรเหล่านั้นมักจะไม่สามารถปรับตัวได้ทันเวลาและต้องล่มสลายไป